امر به معروف و نهی از منکر

     امر به معروف و نهی از منکر موضوعی است که بدون تردید جامعه اسلامی را ازفساد و انحراف و سقوط اخلاقی حفظ میکند و جامعه را به سوی سعادت و تکامل مادی و معنوی سوق می دهد.

شناخت معروف و منکر

     در تعریف امر به معروف و نهی از منکر گفته اند،«معروف» به معنای کاری است که عقل یا شرع آن را مطلوب می داند، و «منکر» کاری است که عقل یا شرع آن را بد می داند؛ بنابراین، یکی از راه های شناخت معروف ومنکر، عقل است. عقل هر انسانی مطلوب بودن امانت داری، صداقت، عدالت، کمک به درماندگان و مهرورزی به دیگران را تشخیص می دهد، همچنان که به بد بودن خیانت، دروغ، ظلم و تجاوز به حقوق دیگران حکم می کند. به تعبیری دگر می توان گفت: هر کاری که با فطرت مشترک همه ی افراد موافق و هماهنگ است، «حسن» و نیکوست و درغیر این صورت، «قبیح» و زشت است.

راه دوم برای شناخت معروف و منکر، دین و شرع است، یعنی همه اموری که شریعت اسلام به ادا و اجرای آن امر کرده مانند نماز، روزه، توکل، صبر، تقوا و غیره مطلوب و معروف است و هر آنچه شریعت از آن نهی کرده مانند غیبت، ربا، زنا و جز آن بد و منکر است.

گستره ی امر به معروف و نهی از منکر   

امر به معروف ونهی از منکر با موعظه و نصیحت فرق دارد، زیرا انسان در موعظه فواید کار نیکو و زیان های کار بد را به دیگران می گوید تا خود افراد تشویق و علاقه مند شوند وکار نیکو را انجام دهند و کار بد را ترک کنند؛ اما در امر به معروف و نهی از منکر ، فرد مسلمان به کسی که واجبی را ترک کرده، یا گناهی را مرتکب شده، آمرانه فرمان می دهد که فلان کار نیکو را انجام بده و فلان معصیت را انجام نده.

امر به معروف و نهی از منکر با تعلیم جاهل نیز فرق دارد، زیرا امر به معروف و نهی از منکر در صورتی است که ترک کننده ی معروف و انجام دهنده ی منکر بداند که کاری که ترک کرده واجب بوده است و کاری را انجام می دهد حرام است. از این رو در برخی از روایات بر آموزش جاهل نیز امر به معروف و نهی از منکر اطلاق شده است: ) انما یومر بالمعروف و ینهی عن المنکر مومن فیتعظ أو جاهلٌ فیتعلم(.

افزون بر آیات و روایات، عقل نیز به ما حکم می کند که تعلیم جاهل لازم است و احتمال اینکه خداوند خواسته باشد که فقط به وسیله انبیا دستورها و احکام خود را به مردم برساند و پس از ارتحال پیامبران دیگر نمی خواهد که این احکام به نسل های آینده برسد، احتمالی باطل و غیر عقلایی است.

اهمیت امر به معروف و نهی از منکر

     اهمیت و لزوم اهتمام همه ی مسلمانان به دو واجب امر به معروف و نهی از منکر به روشنی از قرآن کریم استفاده می شود که در این باره می توان به آیات فراوانی استناد کرد؛ برای مثال در آیه 114 سوره آل عمران، این دو واجب را در کنار ایمان به خدا و آخرت قرار داده است:) یومنون بالله و الیوم الاخر و یامرون بالعروف و ینهون عن المنکر...( ودر آیه 71 سوره توبه امر به معروف ونهی از منکر را پیش از برپاداشتن نماز و پرداخت زکات آورده و توجه و اهتمام به این واجبات را از ویژگی مردان و زنان با ایمان شمرده است:)  والمومنون و المومنت بعضهم اولیا بعض یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و یقیمون الصلوه و یوتون الزکوه..."ومردان و زنان با ایمان دوستان یکدیگرند، که به کارهای پسندیده وا می دارند و از کارهای ناپسند باز میدارند و نماز بر پا می کنند و زکات می دهند". ( و در آیه 90 سوره نحل امر به معرف و نهی از منکر را سنت و کار خداوند دانسته است:) ان الله یامر بالعدل و الاحسان و ایتای ذی القربی و ینهی عن الفحشاء و المنکر و البغی... "در حقیقت خدا به دادگری و نیکو کاری و بخشش به خویشاوندان فرمان می دهد و از کار زشت و ناپسند و ستم باز می دارد".(  در آیه 110 سوره آل عمران اهمیت امر به معروف و نهی از منکر به روشنی بیان می گردد؛ زیرا امر به معروف و نهی از منکر در این آیه، روز برتری امت اسلامی بر دیگر امت ها ذکر شده است:) کنتم خیر امة اخرجت للناس تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنکر... "شما بهترین امتی هستید که برای مردم پدید آمده ایدبه کار پسندیده فرمان میدهید و از کار ناپسند باز می دارید".(

شرایط امر به معروف و نهی از منکر

وجوب دو واجب به چهار شرط

1-   باید امر کننده و نهی کننده، معروف و منکر را بشناسد. در غیر این صورت ممکن است دچار اشتباه شون و به جای امر به معروف و نهی از منکر ، امر به منکر و نهی از معروف نماید.

2-   احتمال بدهد امر و نهی او تأثیر دارد؛ زیرا هدف از این دو واجب این است که معروف در جامعه محقق شده و منکر از جامعه برچیده شود و در موردی که امر و نهی اثری ندارد، امر به معروف و نهی از منکر هم واجب نخواهد بود. فقیهان و مفسران این نکته را یادآور شده اند که ممکن است امر به معروف و نهی از منکر در مواردی برمخاطب تأثیر نداشته باشد، ولی آثار و فواید جنبی دیگری همچون پیشگیری از مشتبه شدن معروف و منکر دارا باشد که لازم است در این موارد امر به معروف و نهی از منکر کرد زیرا امر و نهی در این صورت بی فایده و بی نتیجه محسوب نمی شود. 

3-   سومین شرط وجوب امر به معروف و نهی از منکر این است که مخاطب را بر گناه مصر بیابد و در صورتی که آثار پشیمانی در او باشد، به گونه ای که مکلف بداند و یا اطمینان پیدا کند(که دیگر آن شخص مرتکب گناه نمی شود) دیگر امر ونهی لازم نیست.

4-   بر امر و نهی، مفسده ای همچون ضرر مالی و جانی مترتب نباشد؛ در صورتی که ترس از زیان مالی و جانی برخود و یا دیگران دارد، وجوب امر به معروف و نهی از منکر ساقط می گردد.

نوشته : غلامرضا دقتی

منابع:

قرآن کریم

تحریرالوسیله امام خمینی(ره)

شرایع الاسلام

فلسفه حقوق بشر، آیة الله جوادی آملی

آذرخشی دیگر در آسمان کربلا

بحارالانوار علامه محمدباقرمجلسی

اخلاق در قرآن آیة الله محمدتقی مصباح یزدی

ره توشه راهیان نور